Spotkanie dwóch osób, którym zaczyna na sobie zależeć, to piękny moment. Jest spojrzenie. Ciekawość. Śmiech. Wiadomości pisane do późnej nocy. I to uczucie, że druga osoba zaczyna mieć dla nas znaczenie, przez niektórych nazywane motylami w brzuchu. Ciało reaguje wcześniej niż umysł zdąży cokolwiek zrozumieć. Na początku to przywiązanie ukrywa się pod fascynacją: „Lubię z tobą rozmawiać”, „Dobrze mi przy tobie”, „Nie wiem, co to jest, ale chcę więcej”. A potem pojawia się moment, kiedy druga osoba zaczyna być kimś, kogo można stracić. I to ten moment, kiedy po raz pierwszy nasze wzorce i style przywiązania dają o sobie znać.
Czym są style przywiązania?
Style przywiązania to mapa miejsc, gdzie miłość dotyka naszej historii. Wzorce przywiązania mówią o tym, jak przeżywamy bliskość, zależność, rozłąkę, konflikt i poczucie bezpieczeństwa w relacjach. Style przywiązania kształtują się głównie w dzieciństwie, przez relacje z rodzicami, jednak zmiana stylu przywiązania w partnerstwie jest możliwa. Szczególnie dzięki psychoterapii, samoświadomości i bezpiecznym związkom romantycznym.
Wyróżniamy 4 style przywiązania:
- bezpieczny styl przywiązania,
- lękowo-ambiwalentny styl przywiązania,
- unikający styl przywiązania,
- zdezorganizowany styl przywiązania.
Teoria przywiązania Johna Bowlby’ego
Teoria przywiązania Johna Bowlby’ego mówi o tym, że człowiek potrzebuje nie tylko jedzenia, opieki i ochrony, ale też emocjonalnej bliskości z kimś, kto daje poczucie bezpieczeństwa. John Bowlby zauważył, że dziecko, kiedy czuje strach, ból, zmęczenie, głód albo samotność, szuka bliskości opiekuna. Nie dlatego, że jest zależne, ale dlatego, że bliskość dorosłego pomaga mu przetrwać i regulować emocje.
Rola Mary Ainsworth i Mary Main
Bowlby dał fundament, a Mary Ainsworth pokazała, jak różne style przywiązania funkcjonują. Stworzyła procedurę badawczą zwaną „obcą sytuacją”. Polegała ona na krótkich rozłąkach i powrotach opiekuna, podczas których obserwowano reakcje dziecka: czy szuka kontaktu, daje się ukoić, unika lub protestuje.
Na tej podstawie wyróżniła 3 główne style przywiązania dziecka:
- bezpieczny styl przywiązania — dziecko przeżywa rozłąkę, ale po powrocie opiekuna potrafi przyjąć ukojenie i wrócić do eksploracji.
- unikający styl przywiązania — dziecko pozornie nie okazuje potrzeby bliskości, unika kontaktu, jakby nauczyło się nie pokazywać zależności emocjonalnej.
- lękowo-ambiwalentny styl przywiązania — dziecko bardzo silnie przeżywa rozłąkę, po powrocie opiekuna chce kontaktu, ale jednocześnie może być złe, oporne, trudne do ukojenia.
Ainsworth pokazała, że jakość opieki przekłada się na różne strategie szukania bezpieczeństwa. Mary Main poszła krok dalej.
Zauważyła, że niektóre dzieci nie pasują do trzech wzorców. Ich zachowanie było sprzeczne i chaotyczne. Dziecko mogło iść do opiekuna, ale z odwróconą głową. Zastygać, jednocześnie szukać bliskości i się jej bać.
Razem z Judith Solomon opisała czwarty wzorzec: zdezorganizowany styl przywiązania.
To pokazało sytuację, w której dziecko nie ma spójnej strategii: opiekun jest jednocześnie osobą, do której dziecko chce iść po bezpieczeństwo, oraz kimś, kto budzi lęk.
Mary Main miała też ogromny wkład w badanie przywiązania u dorosłych. Współtworzyła Adult Attachment Interview, czyli wywiad badający nie tyle to, co ktoś opowiada o dzieciństwie, ale jak opowiada: czy narracja jest spójna, czy chaotyczna, czy odcięta od emocji, czy pełna nierozwiązanej traumy.
Bezpieczny styl przywiązania
Bezpieczny styl przywiązania to sposób bycia w związku romantycznym, w którym bliskość nie jest zagrożeniem. Człowiek może kochać, tęsknić, złościć się, odmawiać i wracać po konflikcie bez poczucia, że relacja natychmiast się rozpadnie.
To nie braku lęk. Osoba z bezpiecznym stylem też może czuć zazdrość, niepewność, smutek i strach przed stratą. Różnica polega na tym, że te emocje nie dominują w zdrowej relacji.
Lękowo-ambiwalentny styl przywiązania
To styl przywiązania oparty na pragnieniu bliskości i jednocześnie poczuciu, że jest ona niepewna. Osoba z tym stylem często głęboko chce relacji, czułości i potwierdzenia, ale w środku nosi lęk: „Czy ta osoba naprawdę zostanie?”
Słowo ambiwalentny jest tu ważne, bo oznacza napięcie dwóch stanów naraz: pragnę cię i nie ufam, że będziesz dostępny.
Lękowo-ambiwalentny styl przywiązania kształtuje się tam, gdzie opiekun był nieprzewidywalny emocjonalnie. Raz dostępny, ciepły i czuły, a raz nieobecny, drażliwy albo wycofany. Takie dzieciństwo uczy, że musisz pilnować więzi, bo zaraz może zniknąć.
Unikający styl przywiązania
Na zewnątrz taka osoba wygląda na niezależną i zdystansowaną. W środku działa przekonanie: najbezpieczniej jest liczyć na siebie. Unikający styl pojawia się, gdy dziecko doświadcza, że jego potrzeby nie spotykają się z ciepłą odpowiedzią. Opiekun jest chłodny, zawstydzający, bardzo wymagający albo niedostępny emocjonalnie.
Unikający styl przywiązania w partnerstwie nie oznacza braku uczuć. Uczucia są, ale dostęp do nich jest odcięty albo opóźniony. Osoba może zorientować się, że tęskni, dopiero gdy jest sama. Poczuć miłość, gdy druga osoba przestaje naciskać i pragnąć relacji, ale nie umieć znieść intensywności kontaktu.
Zdezorganizowany styl przywiązania
Styl zdezorganizowany pojawia się u osoby, u której bliskość jest jednocześnie upragniona i przerażająca. Ten styl kształtuje się, gdy wczesnodziecięce doświadczenia przypominają, że rodzic, który miał dawać bezpieczeństwo, był jednocześnie źródłem lęku, zawstydzenia, przemocy, nieprzewidywalności i silnego emocjonalnego przeciążenia.
Dziecko znajduje się wtedy w sytuacji, gdy potrzebuje rodzica, żeby się uspokoić, ale ten sam rodzic budzi w nim lęk. W dorosłym życiu taka osoba pragnie miłości, ale gdy relacja zaczyna być poważna pojawia się lęk przed zależnością emocjonalną.
Jak zmienić styl przywiązania? Rola psychoterapii w zmianie stylu
Zmiana zachodzi, gdy człowiek zaczyna wielokrotnie doświadczać czegoś innego niż to, czego nauczył się w dzieciństwie: że bliskość nie musi oznaczać zagrożenia, a potrzeby nie muszą prowadzić do odrzucenia.
Pierwszym krokiem jest zauważenie pierwszego odruchu. Kiedy zaczyna ci zależeć albo kiedy w relacji pojawia się napięcie, warto zapytać siebie: co ja wtedy robię? Ten pierwszy impuls nie jest przypadkowy. To strategia, która kiedyś chroniła.
„Bardzo ważne jest też oddzielenie teraźniejszości od starej rany. To, co czujesz, jest prawdziwe, ale twoja interpretacja nie zawsze. Możesz czuć lęk, gdy ktoś nie odpisuje, ale to nie znaczy, że cię opuszcza. Czasem obecna sytuacja tylko dotknęła starego miejsca.” – mówi terapeutka par Agnieszka Malec.
Pomaga również praca z przekonaniami, które siedzą pod spodem. Styl przywiązania lękowy często niesie w sobie zdanie: „Muszę walczyć o miłość”. Styl unikający: „Jeśli będę potrzebować, stracę wolność”. Styl zdezorganizowany: „Miłość i zagrożenie idą razem”. Zmiana polega na tym, że te stare zdania powoli tracą władzę. Zaczynasz doświadczać, że możesz być ważny bez gonienia, możesz mieć granice w związku bez znikania oraz możesz potrzebować drugiej osoby i nie tracić siebie.
Terapia par bardzo w tym pomaga, szczególnie jeśli w relacjach pojawia się dużo paniki, zamrożenia, wstydu, chaosu, odcięcia albo powtarzających się bolesnych schematów. Najbardziej lecząca bywa nie sama technika, ale wspierająca relacja terapeutyczna, w której można zobaczyć swoje mechanizmy, poczuć emocje bez zalania nimi i stopniowo budować nową zdolność do kontaktu. Dla wielu osób ważna jest też praca z ciałem, bo styl przywiązania nie pojawia się tylko w myślach. Pojawia się w oddechu, napięciu, impulsie ucieczki, potrzebie przylgnięcia, zamrożeniu i sposobie reagowania na bliskość.
Samoobserwacja i rozwój emocjonalny
Jednym z najważniejszych elementów zmiany jest to, co zrobimy po konflikcie. Bezpieczne przywiązanie nie polega na tym, że ludzie nigdy się nie ranią ani nigdy nie reagują niedojrzale. Polega na tym, że potrafią wracać. Można powiedzieć: „Przepraszam, zareagowałem z lęku” lub „Kiedy się wycofałam, nie chciałam cię karać, tylko nie umiałam się uspokoić”. Każdy taki gest jest nowym doświadczeniem i sygnałem, że relacja może się rozstroić i znowu odnaleźć. Tego, oraz innych strategii budujących bezpieczny styl przywiązania możesz nauczyć się na warsztatach dla par „Laboratorium Więzi” prowadzonym przez Agnieszkę Malec i Kingę Sękowską-Pratkowską.
Podsumowanie: Znaczenie stylów przywiązania w związku
Zmiana stylu przywiązania nie oznacza, że już nigdy nie poczujesz lęku, potrzeby ucieczki albo chaosu. Oznacza raczej, że coraz częściej pojawia się wolność. Kiedyś było: bodziec, alarm, automatyczna reakcja. Z czasem pojawia się: bodziec, alarm, pauza, wybór. I właśnie to jest droga ku bezpieczniejszemu przywiązaniu. Nie tracisz swojej historii, ale Twoja historia przestaje definiować Twoje relacje interpersonalne.
Źródła:
- Ainsworth, M. D. S., Blehar, M. C., Waters, E., & Wall, S. (1978). Patterns of attachment: A psychological study of the strange situation. Lawrence Erlbaum.
- Zhang, X., Li, J., Xie, F., Chen, X., Xu, W., & Hudson, N. W. (2022). The relationship between adult attachment and mental health: A meta-analysis. Journal of Personality and Social Psychology, 123(5), 1089–1137. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36201836/
- Madigan, S., Deneault, A.-A., Duschinsky, R., Bakermans-Kranenburg, M. J., Schuengel, C., van IJzendoorn, M. H., Ly, A., Fearon, R. M. P., Eirich, R., & Verhage, M. L. (2024). Maternal and paternal sensitivity: Key determinants of child attachment security examined through meta-analysis. Psychological Bulletin, 150(7), https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38709619/
- M. H., Schuengel, C., & Bakermans-Kranenburg, M. J. (1999). Disorganized attachment in early childhood: Meta-analysis of precursors, concomitants, and sequelae. Development and Psychopathology, 11(2), 225–250. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16506532/
